FERID PASHË VLORA – Abdulhamit Kërmëzë

Nga

-

Shqiptari Ferid Pasha ishte kryeministri i fundit i Sulltan Abdylhamitit para revolucionit xhonturk. Pa njohur Ferid Pashën s’mund të kuptohet si duhet çështja shqiptare, çështja e Maqedonisë, diplomacia osmane, administrata e vilajeteve. Fletët e fundit të historisë osmane këtë herë mund të lexohen përmes jetës së një njeriu.

FERID PASHË VLORA
Një jetë shtet
Abdulhamit Kırmızı
E PËRKTHEU NGA TURQISHTJA:
Rubin Hoxha
TITULLI I ORIGJINALIT:
Abdulhamit Kırmızı,
AVLONYALI FERİD PAŞA:
Bir Ömür Devlet,
Klasik, İstanbul, 2014.

Boton: LOGOS-A
Biblioteka: LEXO
Për botuesin: Adnan Ismaili
Kryeredaktor: Husamedin Abazi
Redaktor biblioteke: Ali Pajaziti
Redaktor gjuhësor: Valbona Toska
Redaktor artistik & disenji: Edib Agagjyshi
Redaktor teknik: Halil Berisha
Faqosës: Sedat Halimi
Mbikëqyrës i shtypit: Kemal Ismaili
Përgatitja kompjuterike: Focus Pro – Shkup

ISBN 978-9989-58-728-3

PËRMBAJTJA:
KONAKU I ISH-KRYEMINISTRIT …………………………………………………………………………… 11
BOTA E BEJLERËVE SHQIPTARË …………………………………………………………………………… 17
Avlonja e perandorisë, Vlora e Shqipërisë …………………………………………………………….. 18
Vlora e Evlija Çelebiut ……………………………………………………………………………………….. 23
Rrënjët e dinastisë së Vlorajve …………………………………………………………………………….. 26
Bijtë e Mustafa Pashë Vlorës ………………………………………………………………………………. 27
Vëllezërit e Feridit …………………………………………………………………………………………….. 30
Vlora shqetësim për Stambollin ………………………………………………………………………….. 33
DETYRAT E PARA: KRETA, BOSNJA, BULLGARIA, DIJARBEKIRI ……………………………. 39
Në gjurmë të të atit ……………………………………………………………………………………………. 43
Në Kretë …………………………………………………………………………………………………………… 43
Në Bosnje-Hercegovinë ……………………………………………………………………………………… 44
Në Bullgari ………………………………………………………………………………………………………. 47
Ekuilibrat diplomatikë në Ballkan ………………………………………………………………………. 48
Myslimanët e Bullgarisë …………………………………………………………………………………….. 50
Inspektor Gjyqësor në Dijarbekir ………………………………………………………………………… 53
Revolta e Bukës në Dijarbekir …………………………………………………………………………….. 55
Ngjarjet në Malatja ……………………………………………………………………………………………. 58
“Ngjarja e Kurdistanit”: Krerët e syrgjynosur burgosen në Haleb …………………………….. 62
Në Mardin ……………………………………………………………………………………………………….. 69
Syrgjynosja e të atit, Mustafa Pashë Vlorës …………………………………………………………… 71
“Ngjallja e idesë së pavarësisë kombëtare” ……………………………………………………………. 73
Në Haleb ………………………………………………………………………………………………………….. 77
VITET NË STAMBOLL …………………………………………………………………………………………… 79
Në Këshillin e Shtetit …………………………………………………………………………………………. 80
Shkollat e huaja si Kolegji Robert “cenojnë arsimin e përgjithshëm” ……………………….. 84
Marrëdhëniet me shtetet e huaja dhe akuzat për simpati ndaj tyre …………………………… 86
I kunati, Mehmet Ali Pashë Delvina …………………………………………………………………….. 91
Konfliktet e Vlorajve me guvernatorin e Janinës ……………………………………………………. 94
Do të bëhej guvernator i Dijarbekirit ………………………………………………………………….. 101
Çështja e Kretës ……………………………………………………………………………………………….. 102
Emërimi guvernator …………………………………………………………………………………………. 105
6 ABDULHAM㾻T KIRMIZI
GUVERNATOR NË KONJA ……………………………………………………………………………………. 109
Stafi i vilajetit ………………………………………………………………………………………………….. 110
Thatësira e 1898-ës dhe bujqësia e Konjës ……………………………………………………………. 119
Derdhja e liqeneve në fushën e Konjës…………………………………………………………………. 124
Reformimi i medreseve: “përhapja e arsimit” përfshin medresetë ………………………….. 130
Parandalimi i ikjes së studentëve………………………………………………………………………… 133
Përhapja e shkollave …………………………………………………………………………………………. 134
Ç’thotë Ferit Pasha për arsimin në një raport të tij ……………………………………………….. 139
“Shumë punë në pak kohë” ………………………………………………………………………………… 144
Hekurudha në Konja ………………………………………………………………………………………… 146
Bujqësia, blegtoria dhe pyjet ……………………………………………………………………………… 148
Gjendja financiare e vilajetit ……………………………………………………………………………… 150
Teqeja mevlevite, Çelebinjtë dhe Bektashizmi ……………………………………………………… 154
Ferit Pasha ishte nakshibendi? …………………………………………………………………………… 164
Çështje të rendit, rrëmbimi i grave dhe vënia e tyre për të kërcyer …………………………… 167
Disa syrgjynë në Konja: Ebuzija Tevfiku dhe Riza Selaniku …………………………………… 169
Xhonturqit dhe Shqipëria ………………………………………………………………………………….. 175
Jomyslimanët në Konja …………………………………………………………………………………….. 178
Gjurmët e Ferit Pashës në Konja ………………………………………………………………………… 182
Mbështeti prodhimin e hallive dhe të qilimave …………………………………………………….. 188
Tregu i drithit ………………………………………………………………………………………………….. 190
Minierat e nitrat potasiumit ………………………………………………………………………………. 192
Projekti për ujin e Çajërbagut ……………………………………………………………………………. 194
Historitë e ndërthurura të bezistanit, shkollës dhe muzeut …………………………………….. 198
Shpëtimi i tarracave të Konjës nga “tradita e keqe”……………………………………………….. 201
Muri i Antaljas…………………………………………………………………………………………………. 205
UDHËTIMET INSPEKTIVE DHE RAPORTET E VILAJETIT ……………………………………… 207
Guvernatori kritikon ligjin për vilajetet ………………………………………………………………. 208
Nide, Qershor 1899 …………………………………………………………………………………………… 214
Ispartë, shtator 1898 …………………………………………………………………………………………. 217
Gafrabad, Karaman, Eregli, Hamidije (Shyxhaedin), Nide, Nevshehir dhe Aksaraj,
Nëntor 1899 …………………………………………………………………………………………………….. 219
Gafrabad (Gaferjad, Kazëmkarabekir) ………………………………………………………………… 220
Karaman (Larende) ………………………………………………………………………………………….. 220
Eregli ……………………………………………………………………………………………………………… 224
Hamidije (Shyxhaedin, Ullukëshlla) ……………………………………………………………………. 225
Nide ……………………………………………………………………………………………………………….. 227
Nevshehir (Nisa) ………………………………………………………………………………………………. 230
FERID PASHË VLORA 7
Aksaraj …………………………………………………………………………………………………………… 232
Rrugët dhe urat ……………………………………………………………………………………………….. 233
Bejshehir, Sejdishehir, Bozkër, Karaman dhe Belviran, 1901 …………………………………. 237
FERIT PASHA KRYEMINISTËR …………………………………………………………………………….. 241
Komisioni për vilajetet e Rumelisë ……………………………………………………………………… 243
Si u bë Ferit Pasha kryeministër …………………………………………………………………………. 247
Si e pritën të huajt këtë emërim? ………………………………………………………………………… 252
Marrëdhëniet me ambasadorët e huaj …………………………………………………………………. 254
Një vit më parë do të ishte bërë ministër i Drejtësisë! …………………………………………….. 258
Një kryeministër shqiptar ndërkohë që Rumelia zien ……………………………………………. 259
Programi Vjenez për Reformën ………………………………………………………………………….. 264
Rreziku i luftës në Maqedoni ……………………………………………………………………………… 265
Tentativat e kryeministrit për dorëheqje ……………………………………………………………… 267
Në prag të një lufte të parakohshme ballkanike …………………………………………………….. 269
Vrasja e konsullit rus në Manastir ………………………………………………………………………. 270
Programi për reformë i Mürzteg-ut dhe emërimi i oficerëve të huaj ………………………… 272
Prapë tenton të japë dorëheqjen …………………………………………………………………………. 273
“Jashtë vendimeve të Mürzteg-ut nuk mund të bëhet asgjë!” ………………………………….. 278
Lufta diplomatike e kryeministrit ………………………………………………………………………. 279
Austria përgatitet për luftë ………………………………………………………………………………… 281
Raportet e gjata të Ferit Pashës ………………………………………………………………………….. 284
PRESIONE NË RRITJE PËR REFORMËN NË RUMELI ………………………………………………. 289
Pushtimi i Lesbosit dhe Limnit …………………………………………………………………………… 294
Reforma gjyqësore dhe rritja 3% e taksës doganore ………………………………………………. 296
Sulltanin e shqetësuar e qetëson kryeministri ………………………………………………………. 299
Parandalimi i ndërhyrjes së huaj ………………………………………………………………………… 303
Kërkesa për ndryshim në kufijtë administrativë …………………………………………………… 308
Çështja e zgjatjes së detyrës së të huajve në Rumeli ……………………………………………….. 310
Shtetet evropiane duan të emërojnë një guvernator të përgjithshëm ……………………….. 313
Reformimi i xhandarmërisë në Anadoll ………………………………………………………………. 317
Reformimi i xhandarmërisë dhe i rekrutimit në Jemen………………………………………….. 319
Është i papranueshëm dërgimi i trupave nga Anadolli në Jemen …………………………….. 322
Rivaliteti mes gjermanëve e anglezëve në tenderët për hekurudhat …………………………. 324
Loja e osmanëve kundrejt anglezëve ……………………………………………………………………. 326
Kundërshtitë e stisura të sulltanit me kryeministrin ……………………………………………… 327
Vija ndarëse: çështja e Akabes dhe Tabasë …………………………………………………………… 330
Kryengritja fshatare e 1907-ës në Rumani dhe frika e Perandorisë
Osmane nga anarkistët ……………………………………………………………………………………… 335
8 ABDULHAM㾻T KIRMIZI
Çetat bullgare ………………………………………………………………………………………………….. 336
Përpjekjet e Greqisë për greqizimin e shqiptarëve ………………………………………………… 339
Takimi i Revalit ……………………………………………………………………………………………….. 342
KORRIK 1908: “TYM E PLUHUR NË ÇDO ANË/VALLË MOS ËSHTË REVOLUCION?” … 349
Orvatjet e Abdylhamidit për aleancë në Ballkan Misioni i Mynir Pashës………………….. 352
Roli i Ferit Pashës në shpalljen e Konstitucionalizmit …………………………………………… 354
RRJETI I MARRËDHËNIEVE TË FERIT PASHËS ……………………………………………………… 363
Qamil Pasha ……………………………………………………………………………………………………. 367
Qamil Pasha strehohet në konsullatën angleze ……………………………………………………… 372
Grindjet në Këshillin e Ministrave ………………………………………………………………………. 378
Faktori financiar në zënkën mes kryeministrit dhe ministrit të Luftës …………………….. 379
Konflikti civilo-ushtarak në provincë ………………………………………………………………….. 382
Armiqësia dhe rivaliteti në Këshillin e Ministrave ………………………………………………… 384
Fuqia e kryeministrit sipas ministrit të Brendshëm Memduh Pashës ………………………. 387
“Kërkon të më vërë në pozitën e një nëpunësit të stafit” ………………………………………… 389
Akuza për korrupsion ……………………………………………………………………………………….. 391
Ministri i Drejtësisë Abdurrahman Pasha ……………………………………………………………. 393
Ministri i Flotës Hasan Pasha …………………………………………………………………………….. 397
GUVERNATORËT DHE VILAJETET ……………………………………………………………………….. 399
Vilajetet arabe …………………………………………………………………………………………………. 400
Vilajetet e Anadollit …………………………………………………………………………………………. 404
Beu i Sisamit, Konstandin Karateodori ……………………………………………………………….. 407
FERIT PASHA DHE ÇËSHTJA ARMENE …………………………………………………………………. 411
“Pastrimi i fushës së Mushit nga llumi i banditëve” ………………………………………………. 412
Ngjarjet në provincë shteti i mëson nga konsujt e huaj! …………………………………………. 415
“Këtë vit e kanë të pamundur të shkaktojnë ndonjë problem shqetësues në këto anë” .. 418
Depërtimi i çetave armene nga Rusia dhe Irani: “mundësi e vogël” …………………………. 423
Nëse çështja armene vjen në rend të ditës në Konferencën e Hagës ………………………….. 426
PAS 1908-ËS: PËRPJEKJA PËR T’U RIKTHYER NË PUSHTET ……………………………………. 431
Të gjithë ia njohin vetes meritën e Konstitucionalizmit …………………………………………. 432
Lëvizja është e pavendosur: “Ka prej atyre që duan ta shohin në pushtet Herr von
Feritin” …………………………………………………………………………………………………………… 435
Xhonturqve: “Jam kundërshtar i Anglisë sepse jam atdhetar i Turqisë!” ………………….. 438
Feriti sipas Enverit: “Një njeri që ka mbetur i ndershëm
në periudhën e Abdylhamidit” …………………………………………………………………………… 439
“Ne, shtetarët osmanë, jemi njerëz seriozë e largpamës; nuk jemi aventurierë si këta” . 440
Dërgohet guvernator në Izmir ……………………………………………………………………………. 443
FERID PASHË VLORA 9
Veprimtaria e Ferit Pashës në Izmir ……………………………………………………………………. 446
Ngjarja e 31 marsit dhe shqetësimet ……………………………………………………………………. 451
KTHIMI NË STAMBOLL SI MINISTËR I BRENDSHËM …………………………………………….. 455
Vazhdon interesimi për Izmirin …………………………………………………………………………. 458
Nxehet lufta me xhonturqit ……………………………………………………………………………….. 459
Vlora gjatë detyrës së Ferit Pashës si ministër i Brendshëm …………………………………… 463
Debati për Shqipërinë në parlament: “Edhe unë e them me krenari të plotë se jam
shqiptar” ………………………………………………………………………………………………………… 465
“Idetë socialiste e prishin moralin e popullit” ………………………………………………………. 466
E humb postin e ministrit ………………………………………………………………………………….. 468
VDEKJA E NJË OPOZITARI NË MËRGIM ……………………………………………………………….. 473
“Shqiptarët nuk lejojnë njeri të tallet me ta” ………………………………………………………… 476
I marrin konakun në Nishantashë ………………………………………………………………………. 479
Refuzon postin e ministrit të Brendshëm:
“Nuk dua ta shoh Rumelinë duke dhënë shpirt në duart e mia” ……………………………… 484
Kryesia jetëshkurtër e Senatit dhe shpërndarja e parlamentit …………………………………. 485
Roli i Ferit Pashës në pavarësinë e Shqipërisë ………………………………………………………. 489
“Unë jam shtetar osman dhe me këtë shtet e kam lidhur fatin”……………………………….. 490
Pushtimi i Portës së Lartë ………………………………………………………………………………….. 492
Një dasmë madhështore në mes të Luftës Ballkanike …………………………………………….. 493
Planet e xhonturqve për atentat …………………………………………………………………………. 496
PASTHËNIE ………………………………………………………………………………………………………… 499
FALËNDERIM ……………………………………………………………………………………………………… 507
SHTOJCA 1: KRONOLOGJI BIOGRAFIKE E FERIT PASHËS ……………………………………… 509
SHTOJCA 2: DOKUMENTE ARKIVORE DHE LETRA ……………………………………………….. 511
Letra ………………………………………………………………………………………………………………. 518
SHTOJCA 3: FOTOGRAFI ……………………………………………………………………………………… 525
BIBLIOGRAFIA ……………………………………………………………………………………………………. 528
INDEKSI: …………………………………………………………………………………………………………….. 537